Bàn về cuộc cách mạng AI và tự động hóa qua góc nhìn chủ nghĩa duy vật lịch sử

Mở đầu:

Sự bùng nổ của AI gần đây đã buộc tôi phải lục tìm lại ký ức về ‘Hồn ma của Karl Marx’ — một tác phẩm của Ronan de Calan mà tôi từng tâm đắc. Đằng sau những trang sách về cuộc cách mạng công nghiệp hơi nước là một bài học đắt giá về sự dịch chuyển của các tư liệu sản xuất. Đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên tự động hóa, việc nhìn nhận AI qua lăng kính của Chủ nghĩa Marx không chỉ là một bài tập tư duy thú vị, mà còn là cách để chúng ta định vị bản thân trong một xã hội đang biến đổi. Liệu chúng ta đang chứng kiến sự giải phóng sức lao động, hay chỉ đơn giản là đang lặp lại bi kịch của những người thợ dệt năm xưa trong một hình hài kỹ thuật số?

Rất cảm ơn tác giả chanhndh đã dịch tác phẩm này, các bạn có thể đọc bản gốc tại trang của Spiderum.

Schlesien: Lời tiên tri từ tiếng súng bảo vệ Quyền sở hữu

Trước khi soi chiếu vào AI, hãy nhìn lại những người thợ dệt Schlesien thế kỷ 19 như một tiền đề biện chứng. Tại đó, những người nông dân tự do, sở hữu mảnh ruộng và hạt giống (tư liệu sản xuất), đã bị “Quy luật thị trường” tước đoạt tất thảy khi máy dệt công nghiệp xuất hiện.

Đối với những bạn chưa đọc cuốn sách này, mình sẽ tóm tắt lại về diễn biến của người nông dân Schlesien như sau:

Câu chuyện về những người nông dân Schlesien không bắt đầu bằng những con số hay định nghĩa khô khan, mà bằng tiếng bước chân mệt mỏi trên những con đường dẫn vào thành phố.

Thuở đầu, Schlesien hiện ra như một bài thơ về sự tự chủ. Ở đó, mỗi người nông dân là một thực thể tự do, họ sở hữu mảnh ruộng, hạt giống và cả thành quả lao động của mình—những gì mà sau này chúng ta gọi là tư liệu sản xuất. Nhưng sự tự do ấy sớm bị bóp nghẹt bởi một thực thể vô hình mang tên “Quy luật thị trường”. Khi người thương nhân từ chối mua vải lanh vì máy móc hiện đại ở Westfalen đã tạo ra những sản phẩm rẻ hơn, người nông dân Schlesien bất ngờ nhận ra: Sự cần cù của đôi tay không còn là đối trọng xứng tầm với sự tiến bộ của kỹ thuật.

Cứ thế, một vòng xoáy nghiệt ngã bắt đầu. Để sinh tồn, họ bán đi mảnh đất, bán đi ngôi nhà—những điểm tựa cuối cùng của một người tự do—để rồi dạt vào thành phố với hành trang duy nhất là chiếc máy xe sợi cũ kỹ. Đây chính là khoảnh khắc của một cuộc chuyển giao đau đớn: từ những nông dân tự doanh, họ trở thành những người thợ dệt thủ công, cố gắng dùng nghề mọn để nuôi hy vọng về một cuộc đời dễ thở hơn.

Nhưng “ma thuật” của thị trường không buông tha họ. Những nhà máy dệt công nghiệp với quy mô khổng lồ xuất hiện, biến những tấm vải dệt tay trở thành món hàng xa xỉ lỗi thời. Đứng trước cổng nhà máy, người nông dân Schlesien năm nào giờ đây đứng chung hàng với những thợ thủ công phá sản, những tiểu chủ thất thế. Trong khoảnh khắc đó, họ chính thức tan biến vào một khối người chung vận mệnh: Giai cấp vô sản. Họ không còn gì để bán ngoài sức lao động của chính mình, và bi kịch thay, ngay cả thứ cuối cùng đó cũng bị đem ra đấu giá ngược. Người ta sẵn sàng trả mức lương thấp đến mức nực cười, thậm chí là sử dụng lao động trẻ em, chỉ để tối ưu hóa cái gọi là “chi phí thị trường”.

Khi nỗi tuyệt vọng vượt quá giới hạn của sự chịu đựng, những người thợ dệt đã đứng dậy. Họ không tấn công một con người cụ thể, mà trút cơn giận dữ vào những cỗ máy—thứ mà họ tin rằng đã cướp đi phẩm giá và miếng ăn của mình. Họ đốt kho hàng, đập phá những bộ phận cơ khí vô tri. Nhưng phản ứng của họ, dù mãnh liệt, lại chỉ là tiếng kêu cứu đơn độc trước một hệ thống đã được thiết lập chặt chẽ.

Lịch sử kết luận lạnh lùng: Khi lực lượng sản xuất thăng cấp, kẻ nào không nắm giữ công cụ mới sẽ bị nghiền nát phàm tục. Tiếng súng năm 1844 đã im bặt, nhưng logic tước đoạt ấy đang tái sinh rành rọt trên màn hình của hàng triệu họa sĩ, nhà thiết kế và kỹ sư phần mềm hôm nay.

Cuộc khởi nghĩa của thợ dệt Schlesien — Lời cảnh báo từ quá khứ

AI không cướp việc, Tư bản đang tái chiếm “Trí tuệ chung”

Coi AI đơn thuần là “kẻ cắp việc làm” là cái nhìn trữ tình nạn nhân, hời hợt và thiếu tính biện chứng. AI không tự nhiên sinh ra với năng lực tư duy.

Trong tác phẩm Grundrisse, Marx đã tiên đoán về sự xuất hiện của Trí tuệ chung (General Intellect). AI chính là hình thái tối thượng của khái niệm này. Thực chất, khi huấn luyện AI, giới tư bản đang thực hiện một thao tác chiết xuất vĩ đại: Họ “vật hóa” hàng tỷ giờ lao động sáng tạo, những nét cọ tinh tế, những khối mã nguồn thanh lịch của chính chúng ta và đúc kết chúng vào một vỏ bọc độc quyền mang tên Tư bản cố định (Fixed Capital).

Bạn không thua một cỗ máy. Bạn đang thua chính cái bóng sáng tạo của tập thể nhân loại — thứ lẽ ra là di sản chung, nhưng nay đã bị tước đoạt và tư hữu hóa tàn bạo bởi các tập đoàn công nghệ.

Rào dậu kỹ thuật số

Nếu cuộc Tích lũy nguyên thủy của kỷ nguyên cơ bắp là rào dậu cướp đất để dồn nông dân vào nhà máy, thì kỷ nguyên này đang chứng kiến một cuộc Rào dậu không gian số khốc liệt hơn gấp bội.

Các Big Tech “cào” sạch dữ liệu do nhân loại tạo ra mà không tốn nửa xu bản quyền. Nhưng sự bỉ ổi không dừng ở việc cướp dữ liệu đào tạo. Một vòng lặp tước đoạt hoàn hảo được thiết lập: Họ chiếm đoạt chất xám của bạn, chế tạo công cụ từ chất xám đó, và rồi ép chính bạn phải bỏ tiền mua gói thuê bao (Subscription) của AI chỉ để duy trì năng suất và sống sót trên thị trường lao động.

Sự trớ trêu này chính là đỉnh cao của sự tha hóa. Ngày xưa, công nhân bị tách rời khỏi đồ vật vật lý họ lấp ráp. Ngày nay, giới tri thức bị tách rời khỏi chính năng lực nhận thức và trực giác thẩm mỹ của mình. Tư duy của chúng ta quay lại phản bội chúng ta dưới dạng một dòng chữ trả phí hằng tháng.

Pháp lý AI: bài học tiêu biểu về Kiến trúc Thượng tầng

Tranh luận công nhận sản phẩm trí tuệ nhân tạo, Nguồn: Báo tuổi trẻ

“Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung.”

Karl Marx

Chân lý biện chứng không bao giờ sai: Cơ sở hạ tầng (Công cụ, Lực lượng sản xuất) luôn định hình Kiến trúc thượng tầng (Pháp luật, thể chế).

Trước tốc độ mở rộng bạo liệt của lực lượng sản xuất AI, những cuộc cãi vã tại nghị trường về Luật Sở hữu trí tuệ thật ra chỉ là một màn tái cấu trúc quyền lực. Việc loay hoay công nhận hay không công nhận bản quyền AI không phải là bảo vệ nghệ sĩ, mà là quá trình giới tinh hoa đang đập đi luật lệ cũ, thiết kế lại Kiến trúc thượng tầng sao cho phù hợp nhất với sự tích lũy tư bản của thời đại mới. Lịch sử đã chứng minh: Luật pháp sẽ luôn uốn nắn theo dòng chảy của kẻ nào nắm giữ công cụ có năng suất cao hơn.

Vô sản Kỹ thuật số và Hợp đề của giải phóng

Nếu chúng ta chỉ đứng khóc lóc vì mất việc, hoặc cực kì ấu trĩ đi tẩy chay công nghệ (chẳng khác nào nhóm thợ dệt đi đập phá máy móc), chúng ta chắc chắn sẽ bị nghiền nát.

Sự dịch chuyển Lực lượng sản xuất này đang sản sinh ra một giai cấp mới: Vô sản kỹ thuật số (Digital Proletariat). Từ kỹ sư Prompt, người gán nhãn dữ liệu đến họa sĩ số, tất thảy chúng ta, dù khoác lên mình bộ cánh “tri thức”, thực chất đang vã mồ hôi trên lãnh nguyên điện toán của giới tư bản phương Tây. Chừng nào ta còn chưa nhận diện đúng vị thế giai cấp của mình, ta còn bị chèn ép.

Cuộc chiến thực sự không nằm ở trục “Người chống lại Máy”, mà nằm ở bản chất cốt lõi: “Ai sở hữu Máy và ai kiểm soát Dữ liệu?” Vấn đề chưa bao giờ là công nghệ; vấn đề luôn là quan hệ sở hữu.

Để phá vỡ xiềng xích thao túng này, giai cấp Vô sản kỹ thuật số phải đấu tranh tái lập Quan hệ sản xuất. Chúng ta không phủ nhận AI, chúng ta đòi hỏi sự sở hữu tập thể đối với trí tuệ chung. Lợi nhuận siêu ngạch từ những thuật toán hút máu tài nguyên nhân loại phải được thiết chế hóa thành Thu nhập Cơ bản Phổ quát (UBI) hoặc các hình thức tái phân phối lợi ích khác.

Chỉ khi tháo gỡ được sự độc chiếm Tư liệu sản xuất này, AI mới hoàn thành sứ mệnh biện chứng của nó: Dẫn dắt nhân loại tiến vào kỷ nguyên Hậu khan hiếm (Post-scarcity)

Tài liệu tham khảo mình đã dùng

• Sách: Hồn ma của Karl Marx (Le phantôme de Karl Marx) – Ronan de Calan (Minh họa bởi Donatien Mary). Đây là cuốn sách tuyệt vời giúp đơn giản hóa các khái niệm phức tạp của Marx qua câu chuyện của những người thợ dệt.
• Bản dịch tiếng Việt: [DỊCH] Hồn ma của Karl Marx – Tác giả chanhndh trên Spiderum (Cảm ơn bạn vì bản dịch rất mượt mà).
• Lý thuyết gốc:
  • Hệ tư tưởng Đức (1845) – Karl Marx & Friedrich Engels: Nơi đặt nền móng cho chủ nghĩa duy vật lịch sử.
  • Góp phần phê phán kinh tế chính trị (1859) – Karl Marx: Đoạn tiền đề về “Kiến trúc thượng tầng” và “Hạ tầng”.
  • Bộ Tư bản (Das Kapital) – Chương về “Tích lũy nguyên thủy” và “Sự tha hóa”.
• Báo Tuổi Trẻ: Các bài tường thuật về phiên thảo luận sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ liên quan đến AI tại Quốc hội Việt Nam (Khóa XV).
• Phân tích đương đại: Khái niệm “Vô sản kỹ thuật số” (Digital Proletariat) và “Chủ nghĩa phong kiến kỹ thuật số” (Techno-feudalism) – Cảm ơn các bài tiểu luận của tác giả Yanis Varoufakis.